Psychoterapia poznawczo-behawioralna zdobywa coraz większą popularność w leczeniu różnorodnych problemów psychicznych i emocjonalnych. Nic dziwnego – liczne badania naukowe potwierdzają jej skuteczność, a pacjenci cenią ją za praktyczne podejście i stosunkowo krótki czas trwania terapii. Dla kogo jednak jest przeznaczona ta forma pomocy? Kto może najbardziej skorzystać z założeń i technik CBT? Poniżej wyjaśniamy, na czym polega terapia poznawczo-behawioralna i przedstawiamy osoby oraz sytuacje, w których może ona okazać się szczególnie pomocna.
Czym jest terapia poznawczo-behawioralna?
Terapia poznawczo-behawioralna (w skrócie CBT od ang. cognitive behavioral therapy) to podejście psychoterapeutyczne koncentrujące się na myślach, emocjach i zachowaniach człowieka. Powstała w latach 60. XX wieku za sprawą amerykańskiego psychiatry Aarona Becka, który poszukiwał skuteczniejszego sposobu leczenia depresji. Beck zauważył, że negatywne myśli automatyczne pacjentów silnie wpływają na ich nastrój oraz działania. Na tej podstawie sformułował założenie, że zmieniając sposób myślenia można zmienić przeżywane emocje i reakcje na trudne sytuacje. CBT uczy więc rozpoznawania niekorzystnych wzorców myślenia i zastępowania ich zdrowszymi oraz bardziej konstruktywnymi. Co ważne, terapia skupia się na bieżących problemach i konkretnych celach do osiągnięcia, zamiast analizować wyłącznie przeszłość pacjenta. Dzięki takiemu ukierunkowaniu często udaje się zauważyć pierwsze pozytywne efekty już po kilkunastu sesjach.
Formy terapii poznawczo-behawioralnej
Psychoterapia indywidualna dorosłych
Najczęściej terapia poznawczo-behawioralna odbywa się w formie indywidualnych spotkań pacjenta z psychoterapeutą. Jedna sesja trwa zwykle około 50–60 minut i ma miejsce raz w tygodniu. Terapeuta CBT buduje z pacjentem relację opartą na współpracy – wspólnie ustalają cele terapii i pracują nad rozwiązaniem zgłaszanych trudności. Podejście indywidualne pozwala w pełni dopasować metody pracy do konkretnej osoby i jej sytuacji.
Terapia dzieci i młodzieży
Terapia poznawczo-behawioralna jest z powodzeniem stosowana również u dzieci i nastolatków. W przypadku młodszych pacjentów terapeuci odpowiednio dostosowują przebieg sesji do ich wieku – wykorzystują bardziej obrazowe metody pracy, elementy zabawy lub rysunku, aby pomóc dziecku wyrazić emocje i myśli. Bardzo ważna jest także współpraca z rodzicami, którzy często otrzymują od terapeuty wskazówki, jak wspierać dziecko między sesjami. Dzięki temu terapia CBT pomaga młodym osobom m.in. w radzeniu sobie z lękami, problemami w szkole czy trudnościami emocjonalnymi okresu dorastania.
Psychoterapia grupowa
Niektóre trudności można równie skutecznie przepracować podczas psychoterapii grupowej prowadzonej w nurcie poznawczo-behawioralnym. Grupa liczy zwykle od kilku do kilkunastu uczestników i jest prowadzona przez jednego lub dwóch terapeutów; spotkania odbywają się co tydzień lub co dwa tygodnie. Uczestnicy dzielą się doświadczeniami i wspierają nawzajem w zmianie niekorzystnych nawyków myślowych oraz zachowań. Praca w grupie sprzyja przełamywaniu nieśmiałości i uczy nowych umiejętności interpersonalnych w bezpiecznych warunkach. Osobom z fobią społeczną lub niską samooceną często poleca się właśnie taką formę terapii, ponieważ daje ona możliwość trenowania interakcji z innymi i otrzymywania życzliwej informacji zwrotnej.
Trening umiejętności DBT
Centrum w Lublinie oferuje również specjalistyczny trening umiejętności dialektyczno-behawioralnych (DBT). Jest to ustrukturyzowany program grupowy, który bazuje na klasycznej terapii poznawczo-behawioralnej, a jednocześnie wykorzystuje elementy uważności (mindfulness) i akceptacji. Trening DBT powstał z myślą o osobach mających poważne trudności z regulacją emocji – na przykład zmagających się z częstymi kryzysami emocjonalnymi, zachowaniami autodestrukcyjnymi czy zaburzeniem borderline. Uczestnicy uczą się czterech podstawowych umiejętności: uważności, radzenia sobie z emocjami, tolerancji stresu oraz efektywnej interakcji z innymi. Regularny udział w treningu pomaga stopniowo osiągnąć większą kontrolę nad własnymi reakcjami i poprawić relacje z otoczeniem.
Jak przebiega terapia poznawczo-behawioralna?
Terapia w nurcie poznawczo-behawioralnym jest z reguły dobrze ustrukturyzowana i nastawiona na jasno określone cele. Na początku terapeuta przeprowadza wnikliwy wywiad, a następnie wspólnie z pacjentem określają problemy do przepracowania oraz ustalają plan działania. Każda sesja ma podobny schemat: pacjent wraz z terapeutą omawiają wydarzenia z ostatniego tygodnia i postępy w realizacji zadań domowych, po czym koncentrują się na konkretnym problemie, nad którym będą pracować. Terapeuta pomaga zidentyfikować pojawiające się negatywne myśli i przekonania towarzyszące trudnym sytuacjom. Istotne jest znalezienie alternatywnych, bardziej realistycznych sposobów interpretacji zdarzeń oraz nowych reakcji, które pacjent może następnie wypróbować w praktyce.
Terapia CBT kładzie duży nacisk na aktywną pracę własną pacjenta. Między sesjami osoba korzystająca z terapii często otrzymuje do wykonania różne ćwiczenia – na przykład prowadzenie dziennika myśli, stopniowe eksponowanie się na lękowe sytuacje albo trenowanie nowych zachowań w relacjach z innymi. Takie zadania mają utrwalić zmiany i przyspieszyć postępy w radzeniu sobie z problemem. Co kilka tygodni terapeuta wspólnie z pacjentem podsumowuje uzyskane rezultaty i w razie potrzeby modyfikuje pierwotny plan. Cały proces psychoterapii poznawczo-behawioralnej zwykle trwa od kilku do kilkunastu sesji, jednak dokładna długość zależy od indywidualnych potrzeb oraz złożoności problemu.
Dla kogo jest terapia poznawczo-behawioralna?
Terapia poznawczo-behawioralna znajduje zastosowanie w leczeniu i wsparciu przy bardzo szerokim spektrum trudności psychicznych. Poniżej wymieniamy najczęstsze sytuacje i zaburzenia, w których podejście CBT okazuje się szczególnie skuteczne:
- Depresja – psychoterapia poznawczo-behawioralna od lat sprawdza się w leczeniu depresji. Pomaga przerwać negatywny monolog wewnętrzny i zastąpić go bardziej wspierającym sposobem myślenia, co przekłada się na poprawę nastroju oraz codziennego funkcjonowania.
- Choroba afektywna dwubiegunowa (ChAD) – terapia CBT stanowi ważne uzupełnienie leczenia farmakologicznego u osób zmagających się z huśtawką nastrojów. Psychoterapia pomaga rozpoznawać wczesne sygnały nawrotu epizodów depresyjnych lub maniakalnych oraz uczy strategii utrzymania równowagi emocjonalnej na co dzień.
- Zaburzenia lękowe (nerwica lękowa, uogólniony lęk, ataki paniki) – w zaburzeniach z kręgu lęku terapia poznawczo-behawioralna bywa często metodą pierwszego wyboru. Uczy, jak przerwać błędne koło niepokoju poprzez stopniową ekspozycję na wywołujące strach sytuacje i modyfikację katastroficznych myśli napędzających objawy.
- Fobie (np. fobia społeczna, agorafobia) – w przypadku fobii CBT pomaga pacjentom stopniowo oswajać to, co wywołuje u nich lęk. Dzięki planowanej ekspozycji oraz technikom relaksacyjnym osoby cierpiące na fobie mogą zmniejszyć swoje reakcje lękowe i odzyskać kontrolę nad codziennym funkcjonowaniem.
- Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (OCD) – terapia poznawczo-behawioralna (szczególnie technika ekspozycji z powstrzymaniem reakcji) należy do najskuteczniejszych metod leczenia natrętnych myśli i przymusowych rytuałów. Pod okiem terapeuty pacjent uczy się stawiać czoła lękom wywołującym obsesje bez uciekania w kompulsje, co stopniowo osłabia siłę zaburzenia.
- Zespół stresu pourazowego (PTSD) – osoby po traumatycznych przeżyciach często zmagają się z natrętnymi wspomnieniami, koszmarami sennymi i nadmierną czujnością. Psychoterapia CBT (np. metoda przedłużonej ekspozycji czy terapia przetwarzania poznawczego) pozwala bezpiecznie przepracować traumę, obniżyć poziom lęku i stopniowo odzyskać poczucie bezpieczeństwa.
- Zaburzenia odżywiania (anoreksja, bulimia) – w leczeniu zaburzeń odżywiania terapia poznawczo-behawioralna pomaga zmienić szkodliwe przekonania na temat własnego ciała i odżywiania. Pacjent uczy się zdrowych nawyków żywieniowych oraz sposobów radzenia sobie z emocjami bez uciekania się do głodówek czy objadania, co sprzyja przerwaniu błędnego koła tych zaburzeń.
- Bezsenność – terapia CBT jest jedną z najskuteczniejszych metod leczenia przewlekłej bezsenności. W trakcie sesji pacjent poznaje techniki poprawy higieny snu, uczy się redukować napięcie utrudniające zasypianie i zmienia negatywne przekonania na temat snu (np. lęk przed „kolejną nieprzespaną nocą”) na bardziej sprzyjające odpoczynkowi.
- Uzależnienia – osoby walczące z nałogami (np. alkoholizmem, uzależnieniem od hazardu czy Internetu) mogą wiele zyskać dzięki terapii poznawczo-behawioralnej. CBT pomaga identyfikować wyzwalacze sięgania po substancje lub niepożądane zachowania oraz uczy skutecznych strategii zapobiegania nawrotom, zastępując destrukcyjne nawyki zdrowszymi aktywnościami.
- Zaburzenia osobowości (np. osobowość borderline) – w terapii osób z zaburzeniami osobowości nurt poznawczo-behawioralny często łączy się z elementami terapii schematu lub dialektyczno-behawioralnej. Podejście CBT uczy rozpoznawania skrajnych, czarno-białych wzorców myślenia o sobie i innych oraz pomaga w rozwijaniu bardziej stabilnych i zrównoważonych reakcji emocjonalnych.
- Schizofrenia – podstawę leczenia tej choroby stanowi farmakoterapia, ale psychoterapia poznawczo-behawioralna jest cennym uzupełnieniem opieki nad pacjentem. Pozwala lepiej radzić sobie z uporczywymi objawami (np. głosami słyszanymi przez chorego), uczy strategii funkcjonowania społecznego mimo choroby i wzmacnia motywację do regularnego przyjmowania leków.
- DDA (Dorosłe Dzieci Alkoholików) – osoby, które dorastały w rodzinach z problemem alkoholowym, niosą ze sobą bagaż negatywnych schematów myślenia i reagowania. Terapia CBT pomaga im zrozumieć, w jaki sposób dawne doświadczenia wpływają na obecne relacje oraz poczucie własnej wartości. Przede wszystkim jednak uczy zdrowszych mechanizmów radzenia sobie ze stresem i emocjami zamiast tych wykształconych w dysfunkcyjnym domu.
- Przewlekły stres i problemy życia codziennego – terapia poznawczo-behawioralna może pomóc nie tylko osobom z konkretnymi diagnozami zaburzeń psychicznych. Korzystają z niej także ludzie, którzy czują się przytłoczeni nadmiarem stresu, mają niskie poczucie własnej wartości albo trudności w radzeniu sobie z wyzwaniami dnia codziennego. W trakcie terapii uczą się oni skuteczniejszych metod relaksacji, komunikacji oraz rozwiązywania problemów, co przekłada się na odczuwalną poprawę jakości życia.
Jak widać, terapia poznawczo-behawioralna jest uniwersalną metodą pomocy psychologicznej, z której mogą skorzystać zarówno osoby z poważnymi zaburzeniami, jak i ci, którzy po prostu pragną lepiej radzić sobie z wyzwaniami codzienności. Jej siłą jest nacisk na praktyczne rozwiązania i bliską współpracę pacjenta z terapeutą. W trakcie sesji wspólnie szukają oni nowych sposobów myślenia i działania, które przynoszą ulgę w cierpieniu. Dzięki stosunkowo krótkiemu czasowi trwania oraz jasno wyznaczonym celom wiele osób doświadcza realnej poprawy jakości życia już po kilku miesiącach terapii.
Jeśli zastanawiasz się nad rozpoczęciem takiej terapii, warto skorzystać z pomocy doświadczonych specjalistów. Centrum Psychiatrii i Psychoterapii Poznawczo-Behawioralnej w Lublinie oferuje psychoterapię poznawczo-behawioralną – indywidualną i grupową – dostosowaną do potrzeb dorosłych, młodzieży i dzieci. Nasi terapeuci wykorzystują sprawdzone metody CBT, aby pomóc pacjentom radzić sobie z depresją, lękami, stresem oraz innymi trudnościami opisanymi powyżej. Dzięki kompleksowemu podejściu (w razie potrzeby uzupełnionemu konsultacją lekarza psychiatry) każdy pacjent otrzymuje profesjonalne wsparcie na drodze do lepszego samopoczucia i zdrowia psychicznego.
