Terapia poznawczo-behawioralna (CBT) dla dzieci i młodzieży – czym jest i jak pomaga?

Wiele dzieci i nastolatków boryka się z trudnościami emocjonalnymi i zachowawczymi. Terapia poznawczo-behawioralna (CBT) to jedna z najskuteczniejszych metod wsparcia młodego pacjenta. Pomaga zrozumieć powiązania między myślami, emocjami i zachowaniami, a następnie krok po kroku zmienić te elementy utrudniające codzienne funkcjonowanie. 

Czym jest terapia poznawczo-behawioralna dla dzieci i młodzieży?

Terapia poznawczo-behawioralna, zwana CBT (od ang. Cognitive Behavioral Therapy), to metoda psychoterapeutyczna nastawiona na rozwiązywanie konkretnych problemów tu i teraz. Podstawowe założenie CBT opiera się na tym, że to nie sama sytuacja sprawia, iż odczuwamy lęk, smutek czy złość, ale sposób, w jaki ją interpretujemy. Na przykład jeśli dziecko często myśli „Na pewno nic mi się nie uda w tej grze”, może czuć się zniechęcone i unikać zabawy. Terapeuta CBT pomaga takiemu dziecku znaleźć inne, bardziej wspierające myśli oraz nauczyć się nowych reakcji na trudne sytuacje. Dzięki temu negatywne emocje nie narastają, a codzienne wyzwania stają się łatwiejsze do pokonania.

Terapia CBT jest zazwyczaj krótkoterminowa i ukierunkowana na cel. Terapeuta i młody pacjent wspólnie ustalają cele terapii – na przykład zmniejszenie lęku przed szkołą, poprawę relacji z rówieśnikami, czy podniesienie samooceny. Sesje są prowadzone w sposób jasny i strukturalny: terapeuta podaje przykład, a dziecko eksperymentuje z nowymi zachowaniami. Jest to proces bardzo praktyczny. Już od pierwszych spotkań uczeń czy przedszkolak uczy się konkretnych umiejętności, które przydadzą mu się poza gabinetem – na przykład technik relaksacyjnych czy sposobów rozmowy o emocjach.

W pracy z dziećmi i nastolatkami CBT ma kilka ważnych cech:

• Dostosowanie do wieku: Terapeuta używa słów i zadań odpowiednich dla rozwoju młodego człowieka. Sesje z młodszym dzieckiem przypominają zabawę edukacyjną, z nastolatkiem – bardziej poważną rozmowę.
• Zaangażowanie pacjenta: Dziecko aktywnie uczestniczy w terapii – przez zabawę, rysowanie czy rozmowę. Staje się współautorem swojej zmiany.
• Praca z rodzicami i opiekunami: W zależności od wieku dziecka, specjaliści mogą zapraszać rodziców na sesje, by uczyć ich wsparcia w domu i wzmacniać pozytywne zmiany.
• Konkretne narzędzia: CBT to nie tylko rozmowa. To nauka technik radzenia sobie – np. metod oddechowych na uspokojenie, tworzenia listy wspierających myśli czy planowania kroków do rozwiązania problemu.

Dzięki temu terapia poznawczo-behawioralna to coś więcej niż zwykła rozmowa o problemach. Najważniejszym zadaniem terapeuty jest nauczenie dziecka praktycznych strategii, które pomogą mu radzić sobie teraz i w przyszłości. Takie umiejętności pozostają z młodym pacjentem długo po zakończeniu terapii – na zawsze poprawiając jakość jego życia.

W jakich sytuacjach terapia CBT dla dziecka może pomóc?

CBT ma szerokie zastosowanie w pracy z dziećmi i nastolatkami. Najczęściej zgłaszane powody, dla których warto rozważyć terapię poznawczo-behawioralną, to:

• Zaburzenia lękowe: np. lęk separacyjny (silny niepokój przy rozstaniu z rodzicem), fobie szkolne czy fobia społeczna (stres związany z kontaktami z rówieśnikami) oraz lęk uogólniony (nadmierne martwienie się o różne codzienne sprawy). Dzieci z lękiem często boją się nowych sytuacji, reagują panicznie na zmiany lub odczuwają napady niepokoju. CBT uczy je rozpoznawać, że myśli typu „Na pewno nie dam rady” mogą powodować strach, i zastępować je konstruktywnymi strategiami.
• Zaburzenia nastroju (depresja): Jeśli dziecko dłuższy czas jest przygnębione, smutne, wycofane, utraciło zainteresowanie zabawą lub nauką, może to być początek depresji. CBT pomaga wówczas zmienić negatywne myśli („Nie jestem dobry w niczym”) na bardziej obiektywne i uczy stopniowo angażować się w rzeczy dające radość. Dzięki temu nawet przygnębienie czy niska energia nie pociągają za sobą rezygnacji z codziennych obowiązków.
• Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne (OCD): U niektórych dzieci pojawiają się natrętne myśli (np. „Co jeśli pająk mnie ugryzie?”) lub kompulsywne zachowania (ciągłe mycie rąk, układanie przedmiotów w określony sposób). Psychoterapia CBT pomaga dzieciom zrozumieć, skąd biorą się takie myśli i jak nad nimi panować – zamiast natychmiast wykonywać bezsensowny rytuał, terapeuta uczy bezpiecznych sposobów na uspokojenie lęku.
• Zaburzenia zachowania i ADHD: Choć ADHD (nadpobudliwość) ma swoje specyficzne metody pracy, CBT może wspierać dzieci z trudnościami w kontrolowaniu impulsów, nadmierną wrażliwością czy agresją. Przykładowo w terapii uczą się planowania działań, rozwiązywania problemów „krok po kroku” zamiast impulsywnego reagowania, czy sposobów na ukierunkowanie energii w bezpieczny sposób.
• Problemy adaptacyjne i kryzysy życiowe: Przeprowadzka do nowego miasta, zmiana szkoły, rozwód rodziców czy inne znaczące wydarzenia mogą być dla dziecka bardzo stresujące. CBT pomaga młodym osobom poradzić sobie z trudnymi zmianami. Pracuje się nad akceptacją nowych okoliczności, a także nad strategiami radzenia sobie ze stresem (np. nauką technik relaksacyjnych).
• Traumy i silne przeżycia: Dzieci, które doświadczyły np. wypadku, przemocy lub innego traumatycznego wydarzenia, często mają powracające koszmary, lęki czy wycofanie emocjonalne. Terapia poznawczo-behawioralna może pomóc w bezpiecznym przepracowaniu tych doświadczeń – odpowiednia forma CBT for trauma (np. modyfikacje metody poznawczej pracy z obrazami i wspomnieniami) jest jedną z rekomendowanych terapii w takich sytuacjach.
• Niska samoocena i problemy społeczne: Dziecko, które nie wierzy w siebie, myśli o sobie negatywnie lub ma trudności w nawiązywaniu przyjaźni, może skorzystać z terapii CBT. Pod okiem terapeuty uczy się asertywności (mówienia „nie”), budowania pozytywnego wizerunku własnej osoby i zdrowego komunikowania potrzeb. W efekcie poprawia się jego relacja z rówieśnikami, a także z rodzicami i nauczycielami.
• Inne trudności emocjonalne: Do terapeuty CBT trafiają też dzieci z różnorodnymi zaburzeniami psychosomatycznymi (np. częste bóle brzucha czy głowy bez medycznej przyczyny), z problemami jedzenia (w lżejszych formach zaburzeń odżywiania), a czasem także z uzależnieniami behawioralnymi (np. nadmierne używanie komputera lub telefonu). CBT uczy młodego człowieka, jakie błędne przekonania stoją za jego nawykami, i pokazuje zdrowsze alternatywy.

W skrócie: terapia poznawczo-behawioralna może pomóc, gdy dziecko lub nastolatek doświadcza lęku, stresu, smutku, ciągłych obaw, natrętnych myśli czy trudności z zachowaniem. Jeśli zauważyłeś u swojego malucha lub nastolatka uporczywe problemy emocjonalne lub behawioralne, warto skonsultować się z psychologiem dziecięcym. Doświadczeni terapeuci często polecają CBT jako pierwszą formę pomocy w wielu z tych przypadków, ponieważ ma udokumentowaną skuteczność właśnie u młodych pacjentów.

Jak wygląda terapia CBT w praktyce?

Praca terapeutyczna z dzieckiem różni się od tej z dorosłym. Sesja CBT dla najmłodszych często przypomina zabawę naukową, w której dziecko przez aktywność uczy się radzić sobie z emocjami. Oto kilka przykładów metod i technik stosowanych w praktyce:

• Terapia zabawą (play therapy): Psycholog może korzystać z gier planszowych, układania klocków, rysowania lub zabawy kukiełkami, by porozmawiać o uczuciach. Dziecko na przykład rysuje „potwora lęku” i nazywa kroki, które może zrobić, by go oswoić. Taka zabawa pomaga maluchowi zrozumieć, co czuje, bez konieczności relacjonowania tego słowami. Dzięki nim terapeuta zyskuje wgląd w myśli i emocje dziecka – i pokazuje, jak je zmieniać na wspierające.
• Rysowanie i opowiadanie historii: Niektóre dzieci łatwiej wyrażają siebie przez rysunek lub wymyślanie historyjek. Terapeuta zachęca je, by narysowały sytuację, która wywołała emocje, albo wymyśliły bajkę ilustrującą ich problem. Potem razem omawiają pracę. Ułatwia to przyznanie się do obaw i znalezienie rozwiązań – często poprzez wzbogaconą wyobraźnię dziecka.
• Zadania i ćwiczenia dostosowane do wieku: W trakcie terapii terapeuta może zadać proste „zadanie domowe”: notowanie sytuacji, w których dziecko poczuło się źle i co wtedy myślało, lub codzienne ćwiczenia oddechowe (na przykład „puste baloniki” – wyobraźnia, że wydech powiększa balon). Zadania te są zawsze przedstawiane w sposób zrozumiały i ciekawy – np. „Spróbuj podzielić swój lęk na trzy części i narysować każdą innym kolorem”.
• Rozmowa i psychoedukacja: Z nastolatkiem terapeuta prowadzi bardziej bezpośrednie rozmowy. Często zaczyna od pytania o konkretne wydarzenie („Co się stało, że poczułaś smutek?”) i wspiera nastolatka w prześledzeniu myśli i uczuć towarzyszących temu zdarzeniu. Terapeuta tłumaczy mechanizm myśli – uczuć – reakcji (np. jak powstaje wstyd) i proponuje alternatywne sposoby reakcji. Czasem używa metafor (np. „automatycznych myśli” to jak wyskakujące baloniki negatywnych haseł) by lepiej zobrazować proces.
• Ćwiczenia oddechowe i relaksacyjne: Wielu terapeutów uczy dzieci prostych technik relaksacji: oddychania brzusznego, napinania i rozluźniania mięśni czy wyobrażeniowych podróży (np. „zamknij oczy i wyobraź sobie swoją bezpieczną kryjówkę”). Dzięki tym ćwiczeniom młody pacjent sam kontroluje poziom napięcia i uczy się uspokajać w chwilach stresu.
• Praca z rodzicami: Zwłaszcza dla młodszych dzieci zaangażowanie rodziców w terapię jest kluczowe. Rodzice przychodzą na konsultacje albo wspólne zajęcia, gdzie dowiadują się, jakie strategie stosować w domu. Terapeuta uczy ich wzmacniać dobre zachowania dziecka, reagować na jego lęki w odpowiedni sposób (nie bagatelizować, ale też nie stawiać bezcelowych barier), a także jak wspierać ćwiczenia domowe. Dzięki temu zmiana zachowania dziecka jest spójna zarówno w gabinecie, jak i w domu czy szkole.

Wszystkie te elementy sprawiają, że terapia CBT nie polega na „naprawianiu” dziecka, lecz na wspólnej pracy nad poprawą codziennego funkcjonowania. Dziecko odczuwa wsparcie i akceptację ze strony terapeuty (oraz rodziców), co buduje jego poczucie bezpieczeństwa. Z czasem młody pacjent potrafi rozpoznać irracjonalną myśl („Nie znoszę klasy, bo mi się tam na pewno nie uda”), obalić ją na rzecz rozsądniejszej („Spróbuję raz, jeśli nie wyjdzie, nadrobię to następnym razem”), a dzięki temu zachować spokój.

Przykład z sesji: Gdy kilkuletnia Ola bała się zasypiać sama w pokoju, terapeuta zaproponował zabawę „Tęcza odwagi”. Ola codziennie rano wymieniała na kartce wszystkie pozytywne myśli o swoim pokoju (np. „Mój miś straszy potwory”), a na kartce w kolorach tęczy zaznaczała, jak silne były te myśli. Po kilku tygodniach dziecięca wiara w bezpieczną przestrzeń spała większa niż lęk. Takie ćwiczenia „na kolorowo” sprawiają, że trudne zmiany stają się prostsze.

Wsparcie w naszych placówkach w Lublinie

W Centrum Psychiatrii i Psychoterapii Poznawczo-Behawioralnej w Lublinie pomagamy dzieciom i młodzieży z różnymi problemami emocjonalnymi i rozwojowymi. Nasz zespół tworzą psycholodzy, psychoterapeuci oraz psychiatrzy dziecięcy, którzy specjalizują się w pracy z najmłodszymi. Oferujemy terapię indywidualną CBT, dostosowaną do wieku i potrzeb dziecka – od przedszkolaków po nastolatków. Przykładowo, młodszym pacjentom proponujemy zabawowe sesje terapeutyczne, a starszym – rozmowę i ćwiczenia poznawcze.

W pracy zawsze uwzględniamy rodzinę: prowadzimy konsultacje i warsztaty dla rodziców, ucząc ich, jak wspierać dziecko na co dzień. Dla starszych dzieci mamy też w ofercie terapię grupową „Oswojony umysł”, gdzie rówieśnicy ćwiczą wspólnie umiejętności radzenia sobie ze stresem i emocjami w bezpiecznej atmosferze. Jeśli zachodzi potrzeba, współpracujemy z innymi specjalistami: przeprowadzamy diagnozy (np. w kierunku ADHD czy zaburzeń autystycznych) i, gdy wymaga tego sytuacja, pomagamy w ustaleniu leczenia farmakologicznego u psychiatrów dziecięcych.

Nasza pracownia w Lublinie to miejsce przyjazne dzieciom – gabinety są wyposażone tak, aby młodzi pacjenci czuli się komfortowo. Specjaliści naszej placówki mają doświadczenie w indywidualnym podejściu do każdego pacjenta. Zdajemy sobie sprawę, że szybkie efekty są ważne, dlatego dbamy o to, by terapia była zarówno skuteczna, jak i zrozumiała dla dziecka i jego rodziny. Młodzi pacjenci po takich spotkaniach zazwyczaj czują się pewniej – dużo lepiej radzą sobie ze szkołą, relacjami i wyzwaniami dnia codziennego.

Korzyści płynące z terapii CBT dla najmłodszych

Korzyści terapii poznawczo-behawioralnej u dzieci i młodzieży widać już w trakcie leczenia i jeszcze długo po nim. Przede wszystkim pacjent zyskuje nowe umiejętności – na przykład rozpoznawania swoich emocji („czuję smutek, kiedy…”) czy metod na odprężenie (np. prostych ćwiczeń oddechowych). Dzięki nauce zmiany myśli na bardziej pozytywne, dziecko unika bezsensownych frustracji. Przy tej okazji wzmacnia się jego wiara we własne siły: młody człowiek przekonuje się, że potrafi wpływać na swoje samopoczucie i rozwiązywać problemy, a nie biernie czekać, aż trudności same miną.

Ponadto terapia CBT wspiera odporność psychiczną. To znaczy, że nawet po skończeniu spotkań terapeutycznych, dziecko lepiej radzi sobie w kolejnych stresowych sytuacjach. Umiejętność spojrzenia na problem z dystansem (np. widząc pojawiające się negatywne myśli jak niegroźne chmury) chroni przed nawrotami silnych lęków czy smutku.

Rodzice i nauczyciele często zauważają, że po CBT młodzi pacjenci są bardziej zaangażowani w życie rodzinne i szkolne. Są spokojniejsi, lepiej komunikują uczucia, rzadziej wpadają w panikę lub złość. Poprawiają się wyniki szkolne – nie tylko dlatego, że uwaga nie ucieka na lęk, ale też dlatego, że dziecko nabrało przekonania: „Mogę poradzić sobie ze stresem związanego z nauką”. Z kolei w relacjach rówieśniczych stają się pewniejsi siebie – potrafią asertywnie reagować na konflikt czy zacząć rozmowę z nową koleżanką.

Podsumowując: CBT to inwestycja w przyszłość dziecka. Zamiast chwilowego łagodzenia objawów lęku czy smutku, daje trwałe narzędzia życia codziennego. Zastosowane odpowiednio i regularnie, może odmienić sposób, w jaki młoda osoba patrzy na siebie i otaczający ją świat. A dzięki wsparciu terapeuty i rodziców ten proces staje się spokojną wspólną podróżą ku lepszemu samopoczuciu.